Từ năm 2029, pin xe điện có thể phải tái chế tối thiểu 8%

Theo dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và dự thảo nghị định hướng dẫn, trách nhiệm thu hồi, tái chế sẽ được áp dụng trở lại đối với pin xe điện, gồm pin lithium và pin nickel-metal hydride.

Tỷ lệ tái chế bắt buộc được đề xuất ở mức 8% tổng số lượng pin bán ra thị trường trong giai đoạn 2029-2031. Sau chu kỳ 3 năm, tỷ lệ này dự kiến tăng lên 15% từ năm 2032. Trong khi đó, theo quy định hiện hành tại Nghị định 110/2026, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với pin lithium và pin nickel-metal hydride sử dụng cho phương tiện giao thông đang là 0%.

Quy định này nằm trong cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), theo đó tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu sản phẩm đưa ra thị trường phải thực hiện trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm sau sử dụng theo tỷ lệ bắt buộc.

Trước đó, pin xe điện từng nằm trong nhóm có tỷ lệ tái chế bắt buộc 8% từ năm 2022. Chu kỳ điều chỉnh tỷ lệ là 3 năm và mức tăng mỗi lần tối đa 10%. Tuy nhiên, quy định mới có hiệu lực từ năm 2026 đã đưa tỷ lệ đối với pin lithium và pin nickel-metal hydride dùng cho phương tiện giao thông về 0%.

Như vậy, nếu đề xuất mới được thông qua, năm 2029 sẽ là thời điểm trách nhiệm tái chế pin xe điện được áp dụng trở lại.

Doanh nghiệp có thể thu hồi và tái chế pin theo những cách nào?

Dự thảo cho phép doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm tái chế bằng nhiều phương án kỹ thuật. Đối với pin xe điện, quá trình tái chế có thể bao gồm tháo dỡ, phân loại và thu hồi vật liệu nhựa, lithium hoặc các kim loại khác.

Một phương án khác là doanh nghiệp có thể xuất khẩu sản phẩm sau sử dụng ra nước ngoài để tái chế. Điều này mở ra thêm lựa chọn trong bối cảnh năng lực và công nghệ tái chế pin trong nước vẫn đang được hoàn thiện.

Đáng chú ý, dự thảo mới đề xuất bỏ phương án đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để thực hiện nghĩa vụ tái chế. Đây vốn là một trong những phương án được Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho phép, bên cạnh việc doanh nghiệp tự tổ chức thu hồi, tái chế hoặc thuê, ủy quyền cho đơn vị khác thực hiện.

Theo cơ quan soạn thảo, việc chuyển sang thúc đẩy hoạt động thu gom và tái chế thực tế phù hợp hơn với nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cũng tán thành việc bỏ hình thức đóng góp tài chính để hỗ trợ tái chế, đồng thời đề nghị có lộ trình chuyển tiếp phù hợp với những nhóm hàng mà hạ tầng công nghệ tái chế trong nước chưa sẵn sàng.

Doanh nghiệp có thêm thời gian nếu chưa đạt đủ tỷ lệ tái chế

Một trong những vấn đề được các doanh nghiệp quan tâm là khả năng đáp ứng tỷ lệ tái chế trong những năm đầu thực hiện.

Trước đó, Hiệp hội Các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) và Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) cho rằng hạ tầng tái chế trong nước chưa đáp ứng được nhu cầu. Công nghệ trong nước cũng chưa thể thu hồi lithium và nickel ở mức đáp ứng yêu cầu, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tìm đối tác có đủ năng lực tái chế.

Để giải quyết vấn đề này, dự thảo cho phép doanh nghiệp chuyển phần khối lượng chưa hoàn thành sang các năm tiếp theo. Riêng với pin xe điện, thời gian chuyển tiếp tối đa được đề xuất là 5 năm kể từ năm đầu tiên phát sinh trách nhiệm tái chế, tức từ năm 2029 nếu quy định được thông qua.

Đồng thời cho phép doanh nghiệp chuyển phần nghĩa vụ chưa đáp ứng trong năm 2029 sang các năm sau, hoặc có thể xuất khẩu sang nước thứ ba để tái chế trước khi thực hiện đầy đủ nghĩa vụ từ năm 2033.

Cách thiết kế này tạo khoảng thời gian để doanh nghiệp xây dựng hệ thống thu hồi, tìm kiếm đối tác tái chế và chuẩn bị năng lực xử lý pin sau sử dụng thay vì phải đáp ứng toàn bộ yêu cầu ngay khi quy định bắt đầu có hiệu lực.

Pin xe điện không nhất thiết phải đi thẳng vào quá trình tái chế

Một vấn đề khác được đặt ra trong quá trình xây dựng chính sách là tái sử dụng pin sau khi không còn phù hợp cho xe điện.

Hiệp hội Thương mại Mỹ tại Việt Nam đề xuất có chính sách khuyến khích tái sử dụng pin sạc xe điện. Lý do là một bộ pin có thể không còn phù hợp với yêu cầu vận hành trên xe nhưng vẫn có khả năng được sử dụng cho mục đích khác, chẳng hạn làm pin lưu trữ năng lượng.

Cách tiếp cận này giúp kéo dài vòng đời của bộ pin trước khi trở thành chất thải cần xử lý, hướng này cũng đang được áp dụng hoặc nghiên cứu tại Mỹ, Nhật Bản, châu Âu và Trung Quốc.

Cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết những trường hợp đặc thù liên quan đến việc tái sử dụng sẽ tiếp tục được nghiên cứu và quy định trong nghị định hướng dẫn thi hành.

Đây là điểm đáng chú ý với ngành pin, bởi bài toán vòng đời không chỉ dừng ở thời điểm bộ pin được đưa ra khỏi xe. Sau giai đoạn sử dụng trên phương tiện, pin có thể tiếp tục được xem xét cho những ứng dụng khác trước khi bước vào công đoạn tháo dỡ và thu hồi vật liệu.

Từ sản xuất đến cuối vòng đời: trách nhiệm mới của doanh nghiệp pin

Nếu đề xuất được thông qua, doanh nghiệp sản xuất pin sẽ phải nhìn sản phẩm theo toàn bộ vòng đời, thay vì chỉ dừng ở thời điểm pin được bán ra thị trường. Khi một bộ pin hết thời gian sử dụng trên xe, doanh nghiệp cần tính đến việc thu hồi, đánh giá khả năng tái sử dụng và đưa phần không còn giá trị vào tái chế.

Với PSG, trách nhiệm của một đơn vị sản xuất pin không chỉ nằm ở việc kiểm soát cell, BMS, cấu hình và chất lượng bộ pin trước khi xuất xưởng. Việc sản xuất tại Việt Nam cũng đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận rõ ràng hơn với sản phẩm sau nhiều năm vận hành: pin nào còn khả năng sử dụng, pin nào có thể chuyển sang lưu trữ năng lượng và pin nào cần được xử lý để thu hồi vật liệu.

Đây sẽ là một phần trách nhiệm cần được PSG tính đến khi mở rộng sản xuất pin lithium cho thị trường xe điện. Bởi khi tỷ lệ tái chế dự kiến tăng từ 8% giai đoạn 2029-2031 lên 15% từ năm 2032, bài toán của doanh nghiệp không còn chỉ là sản xuất bao nhiêu bộ pin, mà còn là quản lý và xử lý những bộ pin đó như thế nào sau khi hoàn thành vòng đời trên phương tiện.

Lộ trình tái chế pin xe điện dự kiến từ 2029

Nếu các đề xuất được thông qua, trách nhiệm tái chế pin xe điện có thể được hình dung theo lộ trình:

• Hiện nay: Tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với pin lithium và pin nickel-metal hydride sử dụng cho phương tiện giao thông là 0%.

• 2029-2031: Tỷ lệ tái chế bắt buộc dự kiến 8%.

• Từ 2032: Tỷ lệ dự kiến tăng lên 15%.

• Thời gian chuyển phần nghĩa vụ chưa hoàn thành: Doanh nghiệp có thể được chuyển phần chưa đáp ứng sang các năm tiếp theo, tối đa 5 năm kể từ năm đầu tiên phát sinh trách nhiệm.

• Phương thức thực hiện: Có thể tháo dỡ, phân loại, thu hồi nhựa, lithium và kim loại khác hoặc xuất khẩu sản phẩm sau sử dụng ra nước ngoài để tái chế.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến và dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026. Vì đây vẫn là nội dung đang được đề xuất, các tỷ lệ và phương án thực hiện có thể tiếp tục được điều chỉnh trong quá trình hoàn thiện văn bản.